In 2003 werd het herstelgericht detentie project gestart in P.I. Nieuwegein. Aanleiding was de verbazing van humanistisch geestelijk verzorger Jeanet Jansen over de geringe aandacht binnen detentie voor de verwerking van schuld en de gevolgen van criminaliteit ten aanzien van de slachtoffers en hun omgeving, de samenleving en de dader zelf en diens sociale netwerk. De drempel om te praten over schuldgevoel en de gevolgen van wat ze hebben aangericht, blijkt voor veel daders onoverkomelijk te zijn.

Zeker wanneer ze daar nooit rechtstreeks op worden aangesproken. Jeanet beschrijft hier haar ervaringen met het project. Schuldgevoelens zijn, zoals we allemaal weten, pijnlijk en we zullen er dan ook alles aan doen om met ons geweten in het reine te komen. Hetzij door iets goed te maken of door onszelf met allerlei argumenten vrij te pleiten. In een penitentiaire context waarin voor daders weinig of geen mogelijkheden zijn om te praten over deze gevoelens of om iets te herstellen, zullen de meeste al snel hun toevlucht zoeken in het negeren of bagatelliseren van hun daden en met een beschuldigende vinger naar anderen wijzen; naar anderen die nog slechtere dingen doen of naar de slachtoffers die het zelf zouden hebben uitgelokt. Daders zullen zich, mede daardoor, steeds meer gaan koesteren in een slachtofferrol waarbij de verantwoordelijkheid zo veel mogelijk op anderen wordt geschoven en de maatschappij als de grote boosdoener wordt gezien. Andere daders die er niet in slagen om hun geweten op die manier te ontlasten kunnen enorm gebukt gaan onder schuld- en schaamtegevoelens. 

Er is helaas nog weinig onderzoek gedaan naar schuldverwerking bij daders, maar het lijkt waarschijnlijk dat er een relatie is tussen onverwerkte schuldgevoelens en allerlei vormen van destructief gedrag zoals agressie, suïcide en depressiviteit.

Deze overwegingen hebben haar gemotiveerd tot het starten van een project waarin schuld bespreekbaar wordt gemaakt, daders inzicht krijgen in de gevolgen van hun daden in brede zin en waarin hen de mogelijkheid wordt geboden om hun schuldgevoelens op een constructieve wijze te verwerken en zich in te zetten voor herstel: herstel van de schade en het leed t.a.v. het slachtoffer en zijn omgeving, van de samenleving en de schade en het leed dat de dader zichzelf en zijn netwerk heeft aangedaan. Jaarlijks melden zich via Slachtoffer in Beeld ongeveer 30 gedetineerden aan voor een bemiddelingsprocedure met hun slachtoffer.

In het kader van het herstelgerichte detentieproject werd in 2008, in nauwe samenwerking met de pastor en de dominee, de multidisciplinaire leergroep Puinruimen ontwikkeld. De belangrijkste doelen van deze leergroep richten zich op het in gang zetten van een bewustwordingsproces ten aanzien van de gevolgen van criminaliteit in brede zin, voorlichting geven over de mogelijkheden om iets van de schade en het leed te herstellen en het faciliteren van herstel. De leergroep bestaat uit maximaal 10 deelnemers die negen weken lang bijeenkomen. Iedere week staat er een ander thema centraal, ingeleid en begeleid door verschillende interne en externe disciplines zoals: de geestelijke verzorging, de MMD, educatie, reclassering, Delinkwentie en Samenleving en Slachtoffer in Beeld.

De eerste bijeenkomst is vooral gericht op het creëren van een sfeer van veiligheid en verbondenheid, zodat gedetineerden zich kwetsbaar durven opstellen en gevoelens kunnen uitwisselen. Tijdens de eerste bijeenkomst laten we de gedetineerden dan ook een contract tekenen waarin ze beloven dat wat besproken wordt 'binnenskamers' blijft. Tevens vragen we hen om een mentor te kiezen als vertrouwenspersoon, meestal een geestelijk verzorger, waarmee ze kunnen napraten als ze daaraan behoefte hebben. Iedereen wordt wordt vervolgens uitgenodigd iets persoonlijks over zichzelf te vertellen en vervolgens wordt er een inzichtgevend kennismakingsspel gespeeld. Gedetineerden hebben aangegeven dat ze het als een verademing ervaren om over bepaalde gevoelens te kunnen praten met medegedetineerden en te merken dat ze daarin niet alleen staan.

In een volgende bijeenkomst wordt met medewerking van reclassering geprobeerd om gedetineerden bewust te laten worden van de effecten van hun gedrag op anderen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van een motivatie-interview en een rollenspel.

In andere bijeenkomsten geeft Slachtoffer in Beeld een training die is gericht op het geven van inzicht in de gevolgen van criminaliteit. Er wordt nagedacht over de vraag wat een slachtoffer is en waar een slachtoffer allemaal tegenaan loopt (financieel, sociaal, psychisch en fysiek). Met behulp van een spel leren de deelnemers dat delicten, die ze vaak als minder erg beschouwen, voor slachtoffers soms enorme gevolgen kunnen hebben. In een film ('De tasjesroof') worden ze tevens geconfronteerd met het verhaal van een slachtoffer die jaren later nog dagelijks ernstige gevolgen ondervindt van hetgeen haar is overkomen. Daarnaast gaat de training in op de mogelijkheden tot herstel. Er worden twee filmfragmenten vertoond over slachtoffer-dader bemiddelingen. In een van die fragmenten is een (zeer aangrijpende) confrontatie te zien is tussen een overvaller en zijn slachtoffer.

Delinkwentie en Samenleving verzorgt een bijeenkomst waarin een ex-gedetineerde (die 20 jaar gevangenisstraf achter de rug heeft) vertelt over zijn ervaringen, over de problemen bij terugkeer in de samenleving, over zijn schuldgevoelens, de ontmoeting met zijn slachtoffers en wat deze ontmoetingen voor hem hebben betekend.

Een tweetal bijeenkomsten worden gewijd aan het werk van de MMD en Educatie. In deze bijeenkomsten worden de regelingen en mogelijkheden voor maatschappelijke hulp en onderwijs tijdens en na detentie geschetst.

De geestelijke verzorging ten slotte laat de gedetineerden kennis maken met meditatieoefeningen volgens het zogenaamde Mindfullness-concept. Met behulp van deze oefeningen leren ze beter omgaan met spanningen. In de laatste bijeenkomst wordt de Zweedse film 'As it is in heaven' vertoond over een dirigent die muziek wil maken die de harten van mensen opent. De film laat zien dat we mogen kiezen voor een leven waarin we ten diepste onszelf zijn, dat we zelf verantwoordelijk zijn voor de keuzes die we maken en dat het er niet om gaat altijd weer een ander, de omstandigheden of de wereld de schuld te geven. Dat we alleen betekenis kunnen geven aan ons leven in relatie met onszelf en de ander en dat ieder mens waardevol is. Na afloop wordt er met de gedetineerden nagepraat over de thema's.

De tevredenheidscore van de gedetineerden over de hierboven beschreven training is hoog, gemiddeld een 8. De training van Slachtoffer in Beeld scoort het hoogst. Gedetineerden geven aan dat ze hier het meeste van geleerd hebben. Ook de inbreng van Delinkwentie en Samenleving wordt zeer positief beoordeeld. Mooi is de bijzondere sfeer in de groepen, de verbondenheid die steeds weer ontstaat en de mate van kwetsbaarheid die getoond wordt.

Uit de reactie van de deelnemers blijkt dat met name de training van Slachtoffer in Beeld leidt tot een verschuiving in het denken over slachtoffers. Een goed voorbeeld hiervan was een geroutineerde bankovervaller. Tijdens een van de eerste bijeenkomsten gaf hij al vol overtuiging te kennen dat hij bankbediendes niet als echte slachtoffers kon zien; 'als je bij een bank gaat werken kun je verwachten dat je een keer wordt overvallen, dat is nu eenmaal een beroepsrisico'. Een mening die op dat moment door meerdere deelnemers werd gedeeld. Later, in een van de laatste bijeenkomsten en ook in de nagesprekken met de door hem gekozen mentor, gaf hij aan dat hij daar toch anders over was gaan denken. Dit soort verschuivingen zien we vrij vaak.

De hierboven beschreven training ‘Multidisciplinaire leergroep Puinruimen’ was een éénmalig project. Op dit moment wordt er op het ministerie gewerkt aan een beleidsadvies naar aanleiding van een onderzoeksrapport van het WODC over dit project. De verwachting is dat dit advies zal leiden tot meer mogelijkheden voor herstelgerichte activiteiten.